تصنيف را بررسى كند و بر شگفتيهاى آن آگاهى يابد لا محاله محبّت او به مصنّف چند برابر مىشود ؛ زيرا شگفتيهاى هنر و شعر و تصنيف بر كمال صفات فاعل و مصنّف دلالت دارد ، و همه جهان مصنوع خدا و تصنيف اوست ، و عامى به طور اجمال اين را مىداند و به آن معتقد است ، امّا آن كه داراى بينش است صنع خداوند را به تفصيل مطالعه و بررسى مىكند تا آن حدّ كه در پشّه شگفتيهايى از عجايب صنع خداوند مىبيند كه عقل او درمانده و حيران مىشود و بدين سبب عظمت و جلال خداوند و كمال صفات او در دل او افزون و معرفت او زياد مىگردد و محبّت وى نسبت به خداوند افزايش مىيابد ، و هر چه بيشتر بر عجايب صنع خداوند آگاه مىشود به سبب آن‌ها بيشتر بر عظمت و جلال صانع آنها استدلال مىكند و بر معرفت و محبّت او افزوده مىشود ، و درياى اين معرفت يعنى شناخت عجايب صنع خداوند كرانه ندارد . از اين رو تفاوت اهل معرفت در دوستى خداوند قابل حصر و شمارش نيست . از جملهء چيزهايى كه سبب تفاوت محبّت مىشود اختلاف اسباب پنجگانه‌اى است كه براى محبّت ذكر كرده‌ايم . چه كسى كه مثلا خداوند را براى آن دوست بدارد كه به او احسان و انعام مىكند و او را به خاطر ذاتش دوست ندارد محبّت او ضعيف خواهد بود ، زيرا با تغييرى در احسان محبّتش تغييرى خواهد كرد ، و دوستى او نسبت به خداوند در حالت بلا با دوستى او در حال فراخى نعمت تفاوت خواهد داشت . امّا كسى كه خداوند را براى ذاتش دوست بدارد يا به سبب كمال و جمال و مجد و عظمتش او را مستحق دوستى بداند با تفاوت در احسان محبّتش تفاوت نخواهد كرد . اين امر و امورى نظير آن سبب تفاوت مردم در محبّت است ، و تفاوت در محبّت سبب تفاوت در سعادت آخرت مىباشد . از اين رو خداوند متعال فرموده است : وَ لَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَكْبَرُ تَفْضِيلًا « 1 » . سبب قصور مردم از درك معرفت خداوند ( 1 ) بدان آشكارترين و روشنترين موجودات خداوند متعال است و اين امر مقتضى آن است كه معرفت او نخستين معارف و روشنترين و آسانترين آنها براى فهمها و خردها باشد در حالى كه وضع خلاف آن است ، از اين رو ناگزير از بيان سبب آن مىباشيم . گفتيم كه آشكارترين و روشنترين موجودات خداوند متعال است و اين به معنايى است كه آن را جز با مثال نمىتوان دانست . اين مثال آن است كه اگر ما انسانى را ببينيم كه

--> ( 1 ) اسراء / 21 : درجات آخرت و برتريهايش از اين هم بيشتر است .